Van preventie tot repressie: criminaliteit in de partijprogramma’s

Geschreven door Caithlin Hazebroek

De Tweede Kamerverkiezingen liggen net achter ons en de formatiegesprekken zijn in volle gang. In deze fase wordt niet alleen bepaald welke partijen gaan regeren, maar ook welke beleidsvisies de komende jaren leidend zullen zijn. Een prominent thema in vrijwel alle verkiezingsprogramma’s is criminaliteit en veiligheid. Dat is niet verrassend: onderwerpen als georganiseerde misdaad, online criminaliteit, jeugdcriminaliteit en geweld zijn onderwerpen die steeds terugkeren in het politieke en maatschappelijke debat. Politieke partijen baseren hun plannen op uiteenlopende aannames over de oorzaken van criminaliteit en de effectiviteit van preventie, straf en handhaving. In dit artikel worden de visies rondom criminaliteit van de vier grootste partijen uit de recente verkiezingen besproken: D66, PVV, VVD en GroenLinks-PvdA (Kiesraad, 2025).

D66

D66 benadert criminaliteit primair als een maatschappelijk probleem dat ontstaat in sociale contexten zoals gezinnen, wijken en digitale omgevingen. Veiligheid wordt gepresenteerd als voorwaarde voor vrijheid, waarbij de nadruk ligt op preventie waar mogelijk en straf waar nodig. Preventie is volgens de partij de beste bescherming, maar waar nodig moet slimmer gestraft worden. Het slimmer straffen houdt in dat D66 rechters de mogelijkheid wil bieden om langere taakstraffen of elektronische detentie op te leggen. De partij zet in op wijkgericht werken, waarbij de wijkagent en samenwerking tussen politie, zorg en onderwijs centraal staan. 

In het programma is veel aandacht voor geweld achter de voordeur, seksueel geweld en femicide. D66 wil investeren in gespecialiseerde (zeden)politie, betere signalering en ondersteuning van slachtoffers, terwijl ook met daders wordt gewerkt om recidive te voorkomen. Bedreiging van publieke functionarissen krijgt prioriteit, met verbeterde bescherming en mogelijkheden voor anonieme aangifte. Bij georganiseerde criminaliteit kiest D66 voor harde bestrijding van ernstig geweld en drugssmokkel, gecombineerd met volledige regulering van cannabis om criminele verdienmodellen te ondermijnen. Daarnaast richt de partij zich op cybercriminaliteit en het afpakken van crimineel vermogen (D66 verkiezingsprogramma 2025-2030, 2025)

PVV

In het partijprogramma van de PVV wordt criminaliteit sterk gekoppeld aan immigratie en nationale identiteit. Onveiligheid wordt vooral gezien als gevolg van asielinstroom en falend beleid, waarbij criminaliteit wordt benaderd als een ordeprobleem dat vraagt om harde handhaving en zware straffen. De PVV pleit voor een asielstop, sluiting van azc’s en uitzetting van criminele vreemdelingen. Overlast en geweld in wijken worden verbonden aan specifieke groepen, met als antwoord een zerotoleranceaanpak met eer politie, streng optreden en zware sancties. 

Alternatieve sancties zoals taakstraffen en tbs worden afgewezen ten gunste van gevangenisstraf. De partij kiest voor strafverzwaring, versobering van het gevangenisregime en maatregelen als toepassing van volwassenstrafrecht bij zeden- en geweldsdelicten. Verder wil de partij preventief fouilleren en zware kindermisbruikers chemisch castreren. Preventie speelt een beperkte rol; straffen en afschrikking staan centraal (PVV verkiezingsprogramma 2025-2029, 2025)

VVD

De VVD beschouwt criminaliteit als een bedreiging voor de democratische rechtsstaat en ziet veiligheid als voorwaarde voor vrijheid. Gezag en handhaving staan centraal, maar de partij erkent ook het belang van preventie, met name bij jongeren. Werk wordt gezien als het belangrijkste middel om integratie te bevorderen en criminaliteit te voorkomen. Nieuwkomers moeten snel aan het werk en strenge taaleisen moeten maatschappelijke aansluiting versterken. Voor jongeren zet de VVD in op preventie met gezag, waarbij ouders betrokken zijn. 

De aanpak van georganiseerde criminaliteit richt zich op het ontmantelen van criminele netwerken via financiële opsporing en het afpakken van vermogen. Daarnaast is er veel aandacht voor online veiligheid, met zwaardere straffen voor cybercriminaliteit en strenger toezicht op sociale media. In het gevangeniswezen wil de VVD investeren in capaciteit en toezicht om crimineel handelen te voorkomen (VVD verkiezingsprogramma TK25, 2025)

GroenLinks-PvdA

GroenLinks-PvdA beschouwt criminaliteit als een structureel maatschappelijk probleem, waarin sociale ongelijkheid en uitsluiting centraal staan. Veiligheid wordt breed opgevat en gekoppeld aan preventie, rechtsstatelijkheid en sociale weerbaarheid. De partij legt sterke nadruk op het beschermen van jongeren tegen ronseling en uitbuiting door te investeren in jongerenwerk, onderwijs en vroegtijdige signalering. Ook de aanpak van radicalisering en extremisme, met name onder jongeren, krijgt veel aandacht. 

Georganiseerde criminaliteit wordt stevig bestreden, maar altijd in combinatie met preventie. GroenLinks-PvdA zet in op financiële opsporing, het afpakken van crimineel vermogen en internationale samenwerking, met expliciete aandacht voor witteboordencriminaliteit. Straffen moeten gericht zijn op rehabilitatie en recidivevermindering, met ruimte voor herstelrecht en alternatieve sancties, terwijl de onafhankelijkheid van de rechter wordt benadrukt (GroenLinks-PvdA verkiezingsprogramma 2025, 2025)

Kortom, de vier besproken partijprogramma’s laten zien hoe verschillend criminaliteit in de politiek wordt benaderd. Waar sommige partijen de nadruk leggen op repressie en afschrikking, kiezen andere voor preventie, herstel en sociale interventies. Deze verschillen maken duidelijk dat beleidskeuzes sterk samenhangen met onderliggende aannames over de oorzaken van criminaliteit en de rol van strafrecht. In de huidige formatieperiode zal blijken welke van deze visies richtinggevend worden voor het toekomstige veiligheids- en criminaliteitsbeleid.